Yapay zeka ile deşifre, saatler süren yazma işini dakikalara indiriyor. Ama sorumluluğu gazeteciden almıyor. Bu yazıda anlatmak istediğim tam olarak bu: Makinenin yazdığı metin, gazeteci ve editör elinden geçmeden yayına temel olamaz. Bir hata olursa bunun sorumlusu da yazılım değil, gazeteci ve yayın kuruluşu.
Okura söylemeli mi, söylememeli mi sorusuna da baştan cevap vereyim: Deşifrede yapay zeka kullanıldığını her alıntının yanına yazmak gerekmiyor. Ama yayın kuruluşu hangi araçları kullandığını ve metni nasıl doğruladığını okura bir yerde duyurmalı. Tam deşifre yayımlıyorsanız, konuşmayı yapay zekaya çevirttiyseniz ya da özetlettiyseniz bunu içeriğin kendisinde de belirtmelisiniz. Neden böyle düşündüğümü ve yapay zeka yardımıyla deşifre yapılırken doğabilecek etik sorunları aşağıda anlatacağım.
Makine metni doğrulanmamış kaynak
Otomatik transkripsiyon gelişmiş bir ses kayıt cihazı gibi görünüyor, ama değil. Kayıt cihazı sesi olduğu gibi saklar. Deşifre modeli ise matematiksel işlemler yaparak sesten bir metin tahmin eder. Aradaki fark şurada önemli: Deşifre işleminde yapılan tahmin yanlış olduğunda bile metin düzgün ve inandırıcı görünüyor. Hata, okuyana kendini belli etmiyor.
Meslek metinleri bu konuda aynı şeyi söylüyor. Basın Meslek İlkeleri'nin 18. maddesi yapay zekayı medyanın destekleyicisi sayıyor, yerine geçemeyeceğini söylüyor. Nihai sorumluluğu gazeteciye veriyor; yapay zekadan alınan bilginin ne zaman ve nasıl kullanıldığının okura açıkça belirtilmesini istiyor; yapay zeka destekli içeriği diğer içeriklerle aynı doğrulama standartlarına bağlıyor. 6. madde ise zaten doğruluğundan emin olunmayan haberin yayımlanamayacağını yazıyor.
Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi yapay zekaya ayrı bir başlık açan tek ulusal metin. Yapay zeka destekli her türlü içeriğin editörlerin nihai kontrolünde üretilmesini, içerikte hangi programın kullanıldığının belirtilmesini ve programa verilen komutların saklanmasını istiyor.
Uluslararası metinler de farklı düşünmüyor. IFJ'nin yapay zeka tavsiyeleri, insan denetiminden geçmeyen çıktının gazetecilik sayılamayacağını ve doğrulukta hiçbir gerilemenin kabul edilemeyeceğini yazıyor. AP üretken yapay zeka çıktısını “doğrulanmamış kaynak malzeme” olarak görüyor, BBC etkin insan denetimi istiyor, Paris Şartı kurumun yayımladığı her içerikten sorumlu olduğunu söylüyor. Kıbrıs Gazetecilik Etiği Komitesi'nin 2025'te koduna eklediği hüküm de yapay zekayı birincil kaynak saymıyor ve yayından önce insan denetimi istiyor.
AP bu cümleyi üretken araçlar için kurmuş, konuşma tanımayı ayrıca anmıyor. Ama deşifreye de aynı gözle bakmak en güvenli yol. Yayına girecek her alıntıyı sesle karşılaştırın. Editör de bu zincirin bir parçası: Gazeteci metni sesten doğrular, editör de bu doğrulamanın yapılıp yapılmadığını sorar.
Bir de şu var: TGC'nin komutları saklama şartının deşifredeki karşılığı, asıl ses kaydını saklamak. Çünkü hem doğrulamanın hem de ileride çıkabilecek bir itirazın tek dayanağı o kayıt.
Söylenmemiş cümle: Uydurma riski
Yapay zeka deşifresinde halüsinasyon diye bir sorun var: Seste olmayan bir ifade metne yazılıyor. Bu, yanlış duyulmuş bir kelimeden daha tehlikeli, çünkü ortaya hiç söylenmemiş ama gayet düzgün bir cümle çıkıyor. Okurken takılmıyorsunuz; dolayısıyla fark etmiyorsunuz.
Bu konudaki en bilinen araştırma, Koenecke ve arkadaşlarının ACM FAccT 2024'te yayımladığı Careless Whisper çalışması. Araştırmacılar 2023 baharında AphasiaBank'tan alınan 13.140 İngilizce ses parçasını Whisper API'sinden geçirmiş. Parçaların bir kısmı afazili konuşmacılardan, bir kısmı kontrol grubundan; hepsi cümle boyu kesitler.
Sonuç şöyle: Transkripsiyonların ortalama yüzde 1,4'ünde seste olmayan ifadeler çıkmış. Bunların yüzde 38'i de şiddet, uydurma ilişkiler ya da sahte otorite gibi zararlı içerik taşıyormuş. Uydurma, afazili konuşmacılarda daha sık (yüzde 1,7'ye karşı yüzde 1,2) ve uzun sessizlik içeren kayıtlarda artıyor.
İki ayrıntı daha önemli. Birincisi, aynı sorunlu parçalar Google, Amazon, Microsoft, AssemblyAI ve RevAI'dan da geçirilmiş ve hiçbirinde benzer bir uydurma çıkmamış. İkincisi, Kasım 2023 sonundaki güncellemelerden sonra yapılan Aralık testinde sorunlu 187 parçanın 12'si hâlâ uyduruyormuş. Yani sorun azalıyor ama bitmiyor.
Bu rakamları olduğundan büyük de okumayın. Çalışma İngilizce, cümle boyu kesitlerle, önemli bir bölümü konuşma bozukluğu olan kişilerden alınmış kayıtlarla ve belli bir tarihteki tek bir hizmetle yapılmış. Türkçe için, uzun röportajlar için ya da bugünkü modeller için bir oran değil. Kesin olan şu: Sorun gerçek, özellikle sessizlikte ortaya çıkıyor ve metne bakarak her zaman anlaşılmıyor.
Uydurmanın yanında daha sıradan hatalar da var: Benzer sesli sözcükler, yanlış yazılan özel adlar, karışan rakamlar, kaybolan olumsuzluk eki. Türkçede tek bir ek cümlenin anlamını tersine çevirebiliyor. “Yapmadık” ile “yaptık” arasındaki farkı metinden değil, sesten kontrol edin.
Deşifre ile özet arasındaki çizgi
Bu yazıda anlattıklarım konuşmanın yazıya dökülmesiyle ilgili. Yapay zekaya konuşmayı özetletmek ya da ondan alıntı istemek bambaşka bir iş ve çok daha riskli. Dil modeli, söylenmemiş ama söylenmiş gibi duran bir cümleyi rahatlıkla üretebiliyor.
Bunun yakın zamanda gerçek bir örneği yaşandı. Ars Technica 2026'da, bir yapay zeka aracının ürettiği ve kaynağın hiç söylemediği alıntılar içeren bir haberi geri çekti. Hatayı fark eden, editör değil, alıntılanan kişinin kendisiydi. Benzer vakaları Press Gazette bir listede topluyor; liste uzuyor.
Kural basit: Tırnak içindeki her söz, gazetecinin kulağıyla duyduğu sesten gelmeli. Özetin ya da bir sohbet robotunun “şunu söyledi” cevabının tırnak içinde yeri yok. IFJ Küresel Etik Bildirisi de aynı şeyi söylüyor: Gazeteci yalnızca kaynağını bildiği gerçeklerle haber yapar (Md. 3), gerçeklerin çarpıtılması ise ağır mesleki suistimal (Md. 10).
Bu kural dolaylı anlatım için de geçerli. Sesle doğrulanmamış bir sözü tırnaksız aktarmak hatayı gidermiyor; söz yine o kişiye atfediliyor.
Önce izin, sonra kayıt
Deşifre bir kayıtla başlıyor; dolayısıyla kaydın nasıl alındığı da deşifrenin etik sınırlarının bir parçası. Meslek metinleri burada oldukça net.
Basın Meslek İlkeleri'nin 10. maddesi kısa ve kesin: “Kaynağın izni olmadan görüntü ve ses kaydı alamaz, yayınlayamaz.” TGC Bildirgesi izinsiz ses kaydını ancak doğrudan kamu yararı varsa ve bilginin başka hiçbir yolla elde edilemeyeceğine kesin kanaat getirilmişse kabul ediyor; kimlik gizleme gibi yanıltıcı yöntemleri ise tamamen yasaklıyor.
IFJ Küresel Etik Bildirisi'nin 4. maddesi de gazetecinin yalnızca hakkaniyetli yöntemlere başvurmasını ve karşısındakine gazeteci olduğunu her zaman söylemesini istiyor. Gizli kaydı yalnızca kamu yararının üstün geldiği ve bilginin başka yolla toplanamadığı durumlarda kabul ediyor. KKTC Medya Etik Kurulu'nun Gazetecilik Meslek İlkeleri'nin 26. maddesi de aynı çizgide: Üstün kamu yararı olmadıkça, gizli kamera, izinsiz ses kaydı, kimlik gizleme ve benzeri yöntemlerle haber araştırmaktan kaçınılmalıdır.
Yani kural şu: Kaynağın izni yoksa kaydı kullanmayın. Üstün kamu yararı istisnasını da tek başınıza değil, editörünüzle birlikte tartın.
İzin, kaydın nerede işleneceğini de kapsamalı. IFJ bildirisinin 8. maddesi, görüşülen kişiye konuşmanın yayımlanabileceğinin söylenmesini, deneyimsiz ya da savunmasız kişilere özel özen gösterilmesini istiyor. Kayda izin veren biri, sesinin üçüncü taraf bir bulut hizmetine gönderilmesine de izin vermiş olmuyor. Sesi bulutta işleyecekseniz bunu kaynağa söyleyin. Hassas bir görüşmede ise bulutu hiç kullanmayın.
Kaynağın sesi ve metni nereye gidiyor?
Deşifrede etik yalnızca doğrulukla ilgili değil. Basın Kanunu'nun 12. maddesi süreli yayın sahibinin, sorumlu müdürün ve eser sahibinin haber kaynaklarını açıklamaya zorlanamayacağını söylüyor. Basın Meslek İlkeleri'nin 10. maddesi ve TGC Bildirgesi'nin D-5 maddesi de kaynağın gizliliğini koruyor.
Ses kaydını ya da metni başkasının sunucusuna gönderdiğinizde bu koruma yükümlülüğünüzü ihlal etmiş oluyorsunuz. Çünkü ses kaydını ya da metni sunucusunda tutan bir hizmet sağlayıcı, bu hizmet sağlayıcısında yaşanan veri sızıntısı ya da sağlayıcıya dayatılan yasal bir talep gazetecinin kaynağını ortaya çıkarabilir. Bu araç seçerken aklınızda tutmanız gereken bir risk.
Uluslararası metinler de temkinli. İsviçre Basın Konseyi, verinin sonraki kullanımı üzerinde kontrol yoksa gizli ya da kişisel verinin yapay zeka programlarına girilmemesini istiyor. France Médias Monde'un rehberi daha da ileri gidiyor ve bir yapay zeka aracına bilgi vermeyi yayımlamaya benzetiyor. Freedom of the Press Foundation da hassas işlerde üçüncü kişilere ait sunucularda değil yerel cihazda çalışan araçları öneriyor.
Kimliği açığa çıkaracak ad ve ayrıntıları konuşmacı adı ya da başlık olarak yazmayın. Konuşmanın içeriğinin de kaynağı ele verebileceğini unutmayın. İşiniz bitince metni dışa aktarıp silin.
Kaynağın hayatını riske atabilecek bir görüşmede internete bağlı hiçbir aracı kullanmamak da geçerli bir karar. Telefonunuzdaki kayıt ve bilgisayarınızdaki dosya da aynı dikkati istiyor.
Hangi aracı seçerseniz seçin önce şunları sorun: Ses kime gidiyor? Saklanıyor mu, model eğitiminde kullanılıyor mu? Metin nerede duruyor, kimler açabiliyor? Silinen veri yedeklerde ne kadar kalıyor? Sağlayıcıya hukuki bir talep gelirse ne oluyor?
Aracı seçerken de birkaç soru sorun. Paris Şartı, gazetecilikte kullanılan yapay zeka sistemlerinin önceden bağımsız biçimde değerlendirilmesini istiyor. Avrupa Konseyi'nin tedarik listesi de model, eğitim verisi, veri sahipliği, depolama ve sorumluluk sorularının satın almadan önce sorulmasını öneriyor. Hangi model kullanılıyor? Ölçülmüş hata oranı ne, nasıl ölçüldü? Uydurmaya karşı nasıl test edildi? Veri nerede saklanıyor, ne zaman siliniyor? Bu sorulara cevap vermeyen bir aracı haber merkezine sokmayın.
Metni temizlemek de bir karar
Deşifre araçlarının çoğu, metin okunur olsun diye dolgu sesleri, tekrarları ve yarım kalan sözcükleri, “ıı”, “ee”, “hmm” gibi dolgu seslerini siliyor; bu yüzden metin kelimesi kelimesine değil. Bu okumayı kolaylaştırıyor, doğru. Ama tarafsız bir işlem değil.
Çünkü bir cevaptan önceki duraksama haber değeri taşıyabilir. Yolsuzluk sorusuna verilen yanıttan önceki uzun sessizlik, bir kendini düzeltme, bir kekeleme ya da bir kahkaha, alıntının nasıl okunacağını değiştirir. Temizlenmiş metinde bunların hiçbiri görünmüyor.
Konuşmayı temizlenmiş mi, birebir mi aktaracağınız editöryel bir karar ve bu karar gazeteciye ait. TGC Bildirgesi gazeteciden gerçekleri çarpıtmadan aktarmasını ve metinleri değiştirmemesini istiyor. Bunu aracın varsayılan ayarına bırakmamak gerekiyor.
Pratikte önerim şu: Hassas alıntılarda ve tartışmalı sorulara verilen yanıtlarda ham kayda dönün. Duraksama ya da kendini düzeltme anlam taşıyorsa onu haberde aktarın. Tam deşifre yayımlıyorsanız ya dolgu silmeyi kapatın ya da metnin temizlendiğini belirtin.
Okura söylemek gerekir mi?
Bu sorunun kolay bir cevabı yok. Görüşümü ve neye dayandığını açıkça yazayım.
Türkiye'deki metinler bildirimden yana. Basın Meslek İlkeleri'nin 18. maddesi, kamuoyunun yapay zekadan alınan bilgilerin ne zaman ve nasıl kullanıldığını bilme hakkını tanıyor ve bunun okura açıkça belirtilmesini istiyor. TGC Bildirgesi de içeriklerde hangi programın kullanıldığının yazılmasını istiyor. Journalist's Resource'un aktardığı ABD anketlerinde okurların çoğu da açıklama bekliyor.
Ama bu metinler deşifreyi ayrıca anmıyor; istisna da tutmuyor. TGC'nin hükmü “üretim” üzerine kurulu, 18. madde ise “yapay zekadan alınan bilgi”den söz ediyor. Deşifre bu kapsama giriyor mu? Açıkçası, yoruma açık.
Uluslararası metinler eşiği farklı yerlere koyuyor. IFJ tamamen ya da büyük ölçüde yapay zeka ürünü olan işlerin etiketlenmesini istiyor. Paris Şartı üretime ya da dağıtıma önemli etkisi olan kullanımların açıklanmasını, bir de kullanılan sistemlerin kamuya açık bir kaydının tutulmasını istiyor. France Médias Monde transkripsiyonu serbest kullanımlar arasında sayıyor ve etiket listesine almıyor, ama kamuoyuna karşı tam şeffaflık istiyor. AB Yapay Zeka Yasası da insan incelemesinden geçmiş ve editöryel sorumluluğu üstlenilmiş metni bildirim yükümlülüğünden muaf tutuyor.
Benim görüşüm, kademeli bir bildirim. Deşifre, haberin özünü değiştirmemesi gereken, yazma sürecini kolaylaştıran bir araç. Sesle doğrulandıktan sonra haberde kullanılan söz, konuşmacının sözü. Bu yüzden her alıntının yanına “yapay zeka ile deşifre edildi” yazmak gerekmiyor.
Ama okur, doğrulamanın yapılıp yapılmadığını göremiyor. 18. maddenin “ne zaman ve nasıl” sorusuna en iyi cevap bence şu: Yayın kuruluşu deşifrede hangi araçları ve hangi doğrulama yöntemini kullandığını kamuya açık bir sayfada duyurur. Bu, Paris Şartı'nın önerdiği kamuya açık kayıtla da örtüşüyor.
İçeriğin kendisinde bildirim ise dört durumda gerekiyor. Haberin kendisi bir deşifre metniyse, yani konuşmanın tam metnini yayımlıyorsanız, otomatik üretildiğini, kontrol edildiğini ve temizlenip temizlenmediğini yazın; okur kontrolün ne kadar yapıldığını bilemez. Yapay zeka çeviri yaptıysa yine yazın, çünkü çeviri sözün kendisini değiştirir. Yapay zeka metni özetlediyse, haberi yazdıysa ya da alıntı seçtiyse zaten içeriğe doğrudan katkı var; onu da belirtin. Son olarak, kurumunuzun yayın ilkeleri bildirim istiyorsa ona uyun. 18. maddeyi deşifreyi de kapsayacak biçimde okuyan bir kurum haklı bir gerekçeye sahip.
Hata olursa sorumlusu kim?
“Yazılım yanlış yazmış” bir savunma değil. Yayımlanan bir alıntı yanlışsa düzeltmeyi yapan da özür dileyen de gazeteci. Aracı seçen, kontrolü yapan ve yayımlayan o. Paris Şartı sorumluluğu kuruma da yüklüyor: Kurum yayımladığı her içerikten hesap veriyor ve yapay zeka kullanımına bağlı sorumlulukları önceden belirli kişilere atıyor.
Hata olduğunda açıkça düzeltin. TGC Bildirgesi her yanlışın en kısa sürede düzeltilmesini, dijital ortamda da güncellemenin nedeninin ve tarihinin aynı metinde okura açıklanmasını istiyor. IFJ bildirisi düzeltmenin hızlı, açık, eksiksiz ve şeffaf olmasını şart koşuyor. Hatanın nasıl olduğunu kurum içinde de konuşun; bir sonraki hata çoğu zaman o konuşmayla önleniyor.
Aracı yapanın da sorumluluğu var. Avrupa Konseyi'nin gazetecilikte yapay zeka yönergeleri, teknoloji sağlayıcılarından editöryel özerkliğe saygı göstermelerini ve yayın kuruluşlarına destek olmalarını bekliyor. Bir deşifre aracı hatayı ortadan kaldıramaz; ama sınırlarını açıkça yazmak ve doğrulamayı kolaylaştırmak onun işi. Bu yazıyı da biraz bu sorumlulukla yazıyorum.
Meslek metinleri yapay zekaya yetişmeli
Bu yazıdaki tartışmaların çoğu aslında tek bir boşluktan doğuyor: Meslek metinleri, yapay zekanın gündelik kullanımlarını ayrıca ele almıyor. Basın Meslek İlkeleri'nin 18. maddesi tek paragraf. TGC Bildirgesi'nin yapay zeka başlığı üç paragraf ve “üretim” üzerine kurulu. 2019'da kabul edilen IFJ Küresel Etik Bildirisi yapay zekayı hiç anmıyor.
Oysa İsviçre Basın Konseyi 2024'te, Kıbrıs Gazetecilik Etiği Komitesi 2025'te kodlarını güncelledi. Bizim metinlerimizin de deşifreyi, metin temizlemeyi, çeviriyi, özetlemeyi ve bulutta işlemeyi birer birer ele alması gerekiyor. Alıntının sesle doğrulanması, asıl kaydın saklanması, kaynağa sesinin nerede işleneceğinin söylenmesi ve model, hata oranı ya da veri politikası açıklanmayan aracın kullanılmaması gibi kurallar artık bir blog yazısında değil, meslek metninde durmalı. Ses değiştirmenin kimliği korumaya artık yetmediğini kabul eden bir madde de lazım. Bir de bu metinlerin belirli aralıklarla gözden geçirileceği yazılmalı; çünkü teknoloji metinlerden hızlı değişiyor.
Basın Konseyi, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, Türkiye Gazeteciler Sendikası ve KKTC Medya Etik Kurulu bu konuda yol gösterebilir. Avrupa Konseyi yönergeleri öz düzenleme kodlarının yapay zeka konusunda şeffaf bir vizyon ortaya koymasını istiyor. Etik Gazetecilik Ağı'nın kurucusu Aidan White da yayın ilkelerinin gözden geçirilmesini öneriyor.
Bu güncellemeler yapılana kadar boşluğu bu yazı gibi rehberler dolduruyor. Bunların bir kısmının, tıpkı bu yazı gibi, araç satanların sitelerinde yayımlandığını unutmayın.
Yayından önce karar listesi
| Soru | Cevap hayırsa |
|---|---|
| Tırnak içindeki her söz sesten dinlendi mi? | Dinleyin; dinleyemiyorsanız sözü kullanmayın |
| Rakam, tarih, ad ve olumsuzluk ekleri kontrol edildi mi? | Yayımlamayın |
| Söz doğru kişiye atfedildi mi? | Görüntüden ya da sesten kontrol edin |
| Hassas alıntılarda ham kayda dönüldü mü? | Dönün; anlam taşıyan duraksamayı aktarın |
| Asıl kayıt elinizde mi? | Alıntıyı başka kaynakla doğrulayın |
| Metni özet ya da sohbet robotu değil, deşifre mi veriyor? | Yeniden kaynağa dönün |
| Kaynak kayda izin verdi mi? | Kaydı kullanmayın; üstün kamu yararını editörle tartın |
| Kaynak, sesinin hangi araçta ve nerede işleneceğini biliyor mu? | Söyleyin; hassas görüşmede bulutu kullanmayın |
| Kaynağın adı ve sesi güvendiğiniz yerde mi? | Aracı ve ayarı değiştirin |
| Editör, doğrulamanın yapıldığını biliyor mu? | Söyleyin |
| Tam deşifre, YZ çevirisi ya da özet varsa okura belirtildi mi? | Belirtin |
| Kurumun deşifre araçları ve doğrulama yöntemi kamuya açık mı? | Duyurun |
Bu yazıda andığım metinleri 7 Kasım 2026'da okudum; güncel hâllerini kaynağından kontrol edin.
Kaynaklar
Meslek ilkeleri ve yönergeler
- Basın Meslek İlkeleri — Basın Konseyi
- Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi — Türkiye Gazeteciler Cemiyeti
- Gazetecilik Etik İlkeleri Küresel Bildirisi — IFJ, Türkçesi Türkiye Gazeteciler Sendikası (İngilizcesi)
- IFJ Recommendations on the use of artificial intelligence — Uluslararası Gazeteciler Federasyonu
- Gazetecilik Meslek İlkeleri — KKTC Medya Etik Kurulu
- AI use by journalists addressed in new guidelines — Kıbrıs Gazetecilik Etiği Komitesi'nin YZ hükmü, Sigmalive
- AI in Journalism — İsviçre Basın Konseyi
- Paris Charter on AI and Journalism — RSF ve 16 ortak kuruluş
- Guidelines on the Responsible Implementation of AI Systems in Journalism — Avrupa Konseyi yönergelerinin özeti
- Artificial Intelligence: Another layer of crisis for journalism and democracy — Aidan White, Etik Gazetecilik Ağı
- Standards around generative AI — Associated Press
- Use of Artificial Intelligence — BBC Editorial Guidelines
- Guide des bonnes pratiques de l'utilisation de l'IA — France Médias Monde
Mevzuat
- 5187 sayılı Basın Kanunu — Türkiye Barolar Birliği metni
- AB Yapay Zeka Yasası, Madde 50
Araştırma ve haber
- Careless Whisper: Speech-to-Text Hallucination Harms — Koenecke ve ark., ACM FAccT 2024
- Ars Technica'da yapay zeka alıntıları — Futurism
- AI journalism mistakes — Press Gazette
- What audiences want disclosed about AI use in news — Journalist's Resource
- Should I be concerned about AI transcription tools? — Freedom of the Press Foundation